akṣamāla
← Back to ద · Booklets 21–30 (digitized file 3)

దేవః dēvaḥ

Original — తెలుగు

  1. దీప్యతి, ప్రకాశయతి ఇతి దేవః. (ప్రకాశించువాడు; ప్రకాశింపచేయువాడు).

  2. “దీప్యతే క్రీడతే యస్మాత్ రోచ తేద్యో తతే దివి |

తస్మాత్ దేవ ఇతి ప్రోక్తః స్తూయతే సర్వదేవతైః ||”

(అంతరిక్షమందు ప్రకాశించువాడు, క్రీడించువాడు, అందుచేత దేవుడని చెప్పబడుచున్నాడు, దేవతలుచేత దేవుడని స్తోత్రము చేయబడుచున్నాడు).

  1. స్వావశేషతయా దీప్యతే ఇతి దేవః, పరమాత్మా -

(ప్రపంచ ప్రళయములో అన్నియు నశించిపోగా - నామరూపములు లేక తనలో లీనమైపోయినను, తానొక్కడే మిగిలియుండి ప్రకాశించువాడు - పరమాత్మ).

  1. “దివుక్రీడా, వి జిగీషా, వ్యవహార ద్యుతి, స్తుతి, మోద, మద, స్వప్న, కాంతి, గతుషు”.

(’ దేవ’ అను మాటలకు అనేక అర్ధములున్నవి - క్రీడ, జయింపకోరుట, వ్యవహరించుట, ప్రకాశించుట, స్తోత్రము చేయుట, సంతోషించుట, మదించుట, నిద్రపోవుట, కాంతిగలిగియుండుట, గమనము - అందుచేత ప్రకాశించువాడు కనుక దేవుడు) (’ దేవుడు’ అనుమాట’ దివు’ అను ధాతువునుండి కలిగినది).

  1. దీవ్యతి, ఆనందేన క్రీడతి ఇతి దేవః. (ఆనందముచేత క్రీడించివాడు - ఆనందరూపుడు).

  2. దీవ్యతి, గచ్ఛతి ఇతి దేవః - గమన శీలః.

(దేవ శబ్దమునకు గమనము అని అర్ధము - గమనము గలవాడు - అట్టి స్వభావముగలవాడు).

  1. దీవ్యతి ఉదయాస్తం గమనాభ్యాం దేశాంతరం యా తీతి దేవః.

(ఉదయించుట, అస్తమించుట అను గమనములు కలిగియుండుటచేత ఒక స్థలమునుండి ఇంకొక స్థలమునకు వెళ్ళువాడు. విశాలమైన ఆకాశమున గమనము కలవాడు).

  1. యతో దీవ్యతి, క్రీడతి సర్గా దిభిః ఆత్మ తయా ద్యోతనాత్ తస్మాత్ దేవః.

(ప్రకాశించువాడు సృష్టిమొదలగు పనులలో క్రీడించువాడు, ఆత్మగా ప్రకాశించువాడు)

  1. ద్యోతనాత్ దేవః ; ద్యోతనాత్మకః. (ప్రకాశించువాడు కనుక దేవుడు అని చెప్పబడుచున్నాడు - ప్రకాశించు రూపముగలవాడు - ప్రకాశమే రూపముగా గలవాడు).

  2. ద్యోతమాన స్వభావః - విజ్ఞానైకరసః ఇత్యర్థః -

(ప్రకాశించు స్వభావము గలవాడు; విజ్ఞానమే తనలో కలవాడు - విజ్ఞానమే అయినవాడు).

  1. ద్యోతనాది గుణ విశిష్టః. (ప్రకాశించుట మొదలగు గుణము గలవాడు)

  2. ద్యోతనవాన్ - ద్యోతనాత్ వేదన స్వరూపః ఇత్యర్థః –

“శ్లో||. నదేవః పుండరీకాక్షో నదేవస్త్రి లోచనః |

నదేవో దేహ రూపోపి, నదేవస్తిత్త రూపకః ||

అకృత్రిమమనాద్యంతం వేదనం దేవ ఉచ్యుతే ||“. (వాసిష్టే)

(ద్యోతీరూపుడు, వేదనస్వరూపుడు, పుండరీకాక్షుడైన విష్ణువు దేవుడు కాడు; మూడు నేత్రములుగల శివుడు దేవుడుకాడు; దేహముతోనుండువాడు దేవుడుకాడు; చిత్తము దేవుడుకాడు. ఇవన్నియు కౄత్రిమము లు - చేయబడిన వస్తువులు (కార్యములు), పుట్టినవి. అందుచేత ఇవి యేవీ దేవుడుకాడు. కార్యవస్తువుకానిది, జనమరణములులేనిది అదియే దేవుడు).

  1. ద్యోతయితా, దీపయితా. (ప్రకాశింపచేయువాడు; తేజస్వి).

  2. ద్యులోకవర్తిత్వాత్ దేవః. (అంతరిక్షమందుండువాడు).

  3. స్వదేహ ప్రభయా ద్యోత నవాన్. (కాంతివంతమైన దేహముతో ప్రకాశించువాడు)

  4. స్వప్రకాశః (స్వయముగా ప్రకాశించువాడు).

  5. స్వ తేజసా దేదీప్యమానం; జ్యోతనశీలః.

(తన తేజస్సుతో బాగా ప్రకాశించువాడు) (ప్రకాశించు స్వభావము గలవాడు)

  1. స్వప్రకాశ చైతన్యః (తనంతట తానే ప్రకాశించు చిఛక్తిగలవాడు).

  2. చిదానంద జ్యోతి స్వరూపం. (చైతన్యము - జ్ఞానము - ఆనందము, ప్రకాశము స్వరూపముగా గలవాడు).

  3. దేదీప్యమాన రూపత్వాత్ దేవః; దేదీప్యమానం.

(బాగుగా ప్రకాశించు రూపముగలవాడు, బాగుగా ప్రకాశించువాడు).

  1. “మ. అనఘా! విశ్వమునెల్ల దీప్తముగజేయున్ నే సమర్ధుండనే

యిన చంద్రానల తారకగ్రహ గణం బేరీతి నారీతి నె

వ్వనిదీప్తిం ప్రతిదీప్తమయ్యె భువనవ్రాతంబు, దద్దీప్తిచే

నను దీప్తంబగునట్టి యీశ్వరునకే నశ్రాంతమున్ మ్రొక్కెదన్” (శ్రీమదాంధ్రమహాభాగవతము - 2 - 5 - 82)

  1. “వేంకటేశ సమోదేవో న భూతో, న భవిష్యతి ||”. (శ్రీవేంకటేశమహత్యము - 1 - 5)

(శ్రీ వేంకటరమణమూర్తితో సమానమైన దేవుడు ఇప్పటికి లేడు; ఇకముందు ఉండబోడు).

  1. “నదేవస్స్వాత్మనః పరః” (యోగశిఖోపనిషత్)

(తన ఆత్మకంటె వేరుగా దేవుడనెడివాడు లేడు).

  1. “అనిమిషా వై దేవాః ఇతి శ్రుతిః. (రెప్పపాటులేనివారు దేవతులు అని శ్రుతి చెప్పుచున్నది).

  2. “ఏకో దేవస్సర్వ భూతానాం హృద్దేశే (అ)ర్జున తిష్ఠతి” (శ్రీమద్భగవద్గీత - 18 - 61 ?)

(సమస్తమైన భూతముల హృదయమందున్నవాడు ఒకడే దేవుడు).

  1. “విష్ణుభక్తి పరో దేవో, తద్విపరీత థా సురః”. (విష్ణు ధర్మే)

(విష్ణు భక్తుడు దేవుడు - దైవ సంపత్తిగలవాడు - విష్ణుభక్తుడు కానివాడు అసురుడు - రాక్షసుడు - అసుర సంపత్తిగలవాడు).

Transliteration

  1. dīpyati, prakāśayati iti dēvaḥ. (prakāśiṃcuvāḍu; prakāśiṃpacēyuvāḍu).

  2. “dīpyatē krīḍatē yasmāt rōca tēdyō tatē divi |

tasmāt dēva iti prōktaḥ stūyatē sarvadēvataiḥ ||”

(aṃtarikṣamaṃdu prakāśiṃcuvāḍu, krīḍiṃcuvāḍu, aṃducēta dēvuḍani ceppabaḍucunnāḍu, dēvatalucēta dēvuḍani stōtramu cēyabaḍucunnāḍu).

  1. svāvaśēṣatayā dīpyatē iti dēvaḥ, paramātmā -

(prapaṃca praḷayamulō anniyu naśiṃcipōgā - nāmarūpamulu lēka tanalō līnamaipōyinanu, tānokkaḍē migiliyuṃḍi prakāśiṃcuvāḍu - paramātma).

  1. “divukrīḍā, vi jigīṣā, vyavahāra dyuti, stuti, mōda, mada, svapna, kāṃti, gatuṣu”.

(’ dēva’ anu māṭalaku anēka ardhamulunnavi - krīḍa, jayiṃpakōruṭa, vyavahariṃcuṭa, prakāśiṃcuṭa, stōtramu cēyuṭa, saṃtōṣiṃcuṭa, madiṃcuṭa, nidrapōvuṭa, kāṃtigaligiyuṃḍuṭa, gamanamu - aṃducēta prakāśiṃcuvāḍu kanuka dēvuḍu) (’ dēvuḍu’ anumāṭa’ divu’ anu dhātuvunuṃḍi kaliginadi).

  1. dīvyati, ānaṃdēna krīḍati iti dēvaḥ. (ānaṃdamucēta krīḍiṃcivāḍu - ānaṃdarūpuḍu).

  2. dīvyati, gacchati iti dēvaḥ - gamana śīlaḥ.

(dēva śabdamunaku gamanamu ani ardhamu - gamanamu galavāḍu - aṭṭi svabhāvamugalavāḍu).

  1. dīvyati udayāstaṃ gamanābhyāṃ dēśāṃtaraṃ yā tīti dēvaḥ.

(udayiṃcuṭa, astamiṃcuṭa anu gamanamulu kaligiyuṃḍuṭacēta oka sthalamunuṃḍi iṃkoka sthalamunaku veḷḷuvāḍu. viśālamaina ākāśamuna gamanamu kalavāḍu).

  1. yatō dīvyati, krīḍati sargā dibhiḥ ātma tayā dyōtanāt tasmāt dēvaḥ.

(prakāśiṃcuvāḍu sṛṣṭimodalagu panulalō krīḍiṃcuvāḍu, ātmagā prakāśiṃcuvāḍu)

  1. dyōtanāt dēvaḥ ; dyōtanātmakaḥ. (prakāśiṃcuvāḍu kanuka dēvuḍu ani ceppabaḍucunnāḍu - prakāśiṃcu rūpamugalavāḍu - prakāśamē rūpamugā galavāḍu).

  2. dyōtamāna svabhāvaḥ - vijñānaikarasaḥ ityarthaḥ -

(prakāśiṃcu svabhāvamu galavāḍu; vijñānamē tanalō kalavāḍu - vijñānamē ayinavāḍu).

  1. dyōtanādi guṇa viśiṣṭaḥ. (prakāśiṃcuṭa modalagu guṇamu galavāḍu)

  2. dyōtanavān - dyōtanāt vēdana svarūpaḥ ityarthaḥ –

“ślō||. nadēvaḥ puṃḍarīkākṣō nadēvastri lōcanaḥ |

nadēvō dēha rūpōpi, nadēvastitta rūpakaḥ ||

akṛtrimamanādyaṃtaṃ vēdanaṃ dēva ucyutē ||“. (vāsiṣṭē)

(dyōtīrūpuḍu, vēdanasvarūpuḍu, puṃḍarīkākṣuḍaina viṣṇuvu dēvuḍu kāḍu; mūḍu nētramulugala śivuḍu dēvuḍukāḍu; dēhamutōnuṃḍuvāḍu dēvuḍukāḍu; cittamu dēvuḍukāḍu. ivanniyu kṝtrimamu lu - cēyabaḍina vastuvulu (kāryamulu), puṭṭinavi. aṃducēta ivi yēvī dēvuḍukāḍu. kāryavastuvukānidi, janamaraṇamululēnidi adiyē dēvuḍu).

  1. dyōtayitā, dīpayitā. (prakāśiṃpacēyuvāḍu; tējasvi).

  2. dyulōkavartitvāt dēvaḥ. (aṃtarikṣamaṃduṃḍuvāḍu).

  3. svadēha prabhayā dyōta navān. (kāṃtivaṃtamaina dēhamutō prakāśiṃcuvāḍu)

  4. svaprakāśaḥ (svayamugā prakāśiṃcuvāḍu).

  5. sva tējasā dēdīpyamānaṃ; jyōtanaśīlaḥ.

(tana tējassutō bāgā prakāśiṃcuvāḍu) (prakāśiṃcu svabhāvamu galavāḍu)

  1. svaprakāśa caitanyaḥ (tanaṃtaṭa tānē prakāśiṃcu cichaktigalavāḍu).

  2. cidānaṃda jyōti svarūpaṃ. (caitanyamu - jñānamu - ānaṃdamu, prakāśamu svarūpamugā galavāḍu).

  3. dēdīpyamāna rūpatvāt dēvaḥ; dēdīpyamānaṃ.

(bāgugā prakāśiṃcu rūpamugalavāḍu, bāgugā prakāśiṃcuvāḍu).

  1. “ma. anaghā! viśvamunella dīptamugajēyun nē samardhuṃḍanē

yina caṃdrānala tārakagraha gaṇaṃ bērīti nārīti ne

vvanidīptiṃ pratidīptamayye bhuvanavrātaṃbu, daddīpticē

nanu dīptaṃbagunaṭṭi yīśvarunakē naśrāṃtamun mrokkedan” (śrīmadāṃdhramahābhāgavatamu - 2 - 5 - 82)

  1. “vēṃkaṭēśa samōdēvō na bhūtō, na bhaviṣyati ||”. (śrīvēṃkaṭēśamahatyamu - 1 - 5)

(śrī vēṃkaṭaramaṇamūrtitō samānamaina dēvuḍu ippaṭiki lēḍu; ikamuṃdu uṃḍabōḍu).

  1. “nadēvassvātmanaḥ paraḥ” (yōgaśikhōpaniṣat)

(tana ātmakaṃṭe vērugā dēvuḍaneḍivāḍu lēḍu).

  1. “animiṣā vai dēvāḥ iti śrutiḥ. (reppapāṭulēnivāru dēvatulu ani śruti ceppucunnadi).

  2. “ēkō dēvassarva bhūtānāṃ hṛddēśē (a)rjuna tiṣṭhati” (śrīmadbhagavadgīta - 18 - 61 ?)

(samastamaina bhūtamula hṛdayamaṃdunnavāḍu okaḍē dēvuḍu).

  1. “viṣṇubhakti parō dēvō, tadviparīta thā suraḥ”. (viṣṇu dharmē)

(viṣṇu bhaktuḍu dēvuḍu - daiva saṃpattigalavāḍu - viṣṇubhaktuḍu kānivāḍu asuruḍu - rākṣasuḍu - asura saṃpattigalavāḍu).

English

English translation not yet available for this entry. Let us know if you'd like to help.