akṣamāla
← Back to హ · Booklets 51–60 (digitized file 6)

హృషీకేశః hṛṣīkēśaḥ

Original — తెలుగు
  1. హృషీకాణీంద్రియాణ్యా హుస్తేషామీశో యతో భవాన్ |

హృషీ కేశస్త తో విష్ణో ఖ్యాతో దేవేషు కేశవ ||. (మహాభారతం)

(హృషీకములనగా ఇంద్రియములు - ఇంద్రియములకు ఈశ్వరుడు కనుక హృషీకేశుడు అని శ్రీమహావిష్ణువు చెప్పబడుచునాడు).

  1. “ఇంద్రియాణి యస్య దశే వర్తింతే స పరమాత్మా హృషీకేశః” (శ్రీశంకరః)

(ఇంద్రియములను తన వశమందు - తన స్వాధీనములో - నుంచుకొనినవాడు - పరమాత్మ).

  1. సర్వేంద్రియ నియంతా; సర్వేంద్రియ నియామకః.

(ఇంద్రియములన్నింటినీ నియమించువాడు).

  1. సర్వేంద్రియ ప్రవర్తకత్వేన అంతర్యామీ –

(ఇంద్రియములన్నింటినీ పత్యవర్తింపచేయువాడగుటచేత అంతర్యామి.)

  1. హృషీకాణాం విషయేంద్రియాణం ఈశః -

(విషయేంద్రియములకు అధిపతి).

  1. “ఇంద్రియ ప్రవర్తకత్వేన సర్వాంతఃకరణ వృత్తిజ్ఞః”- (శ్రీమధుసూధనః)

(ఇంద్రియములను ప్రవర్తింపచేయువాడు కనుక అందఱి అంతఃకరణవృత్తులను తెలిసినవాడు)

  1. సర్వేషామింద్రియాణాం ప్రవర్తకత్వేన పరచిత్తాభిజ్ఞః (శ్రీనీలకంథవ్యాఖ్యా).

(ఇంద్రియములన్నింటినీ ప్రవర్తింపచేయువాడగుటచేత ఇతరుల మనస్సును తెలిసినవాడు).

  1. సర్వేషాం నిగూఢాభి ప్రాయజ్ఞః -

(అందఱియొక్క గూఢమైన అభిప్రాయములను తెలిసినవాడు - అంతర్యామియై యుండుటవలన)

  1. “హృషీకాణి ఇంద్రియాణి, తేషాం ఈశః, క్షేత్రజ్ఞ రూపభాక్” (శ్రీశంకరః)

(ఇంద్రియములకు ఈశ్వరుడు - ఈశనశాలి - క్షేత్రజ్ఞుడు. క్షేత్రము అనగా శరీరము - ఇంద్రియములవృత్తులతో కూడ శరీరవిషయమై బాగుగ తెలిసినవాడు).

  1. అంతర్యామి. (అన్నింటిలోపల సంచరించువాడు).

  2. “వ. సకల కార్యహేతువయ్యు అంతఃకరణ ప్రవర్తకత్వంబు వలన హృషీకేశుండవయ్యును”. (శ్రీమదాంధ్రమహాభాగవతము - 10 - పూ.భా. - 684).

  3. కరణప్రవర్తికః సర్వేంద్రియ ప్రవర్తికః -

(కరణములనగా ఇంద్రియములు - ఇంద్రియములన్నింటినీ వాటి వాటి వృత్తులందు - పనులందు ప్రవర్తింపచేయువాడు).

  1. సర్వేంద్రియాధిష్ఠాన చైతన్యం -

(ఇంద్రియములన్నింటినీ అధిష్టించియుండు యుండు చైతన్యము - చేతనత్వ శక్తి).

  1. “పురుషార్థో పయుక్త జ్ఞానక్రియాశక్తి ప్రేరకత్వేన ఇంద్రియాణాం ఈశత్వం -” (శ్రీజయతీర్థముని)

(పురుషార్థములను సాధించుటకు ఉపయోగించు జ్ఞాన క్రియాశక్తులను ప్రేరేపించువాడు కనుక ఇంద్రియములకు ఈశ్వరుడైనవాడు).

  1. హృష్యో హర్ష హేతవః కేశాః అస్య ఇతి హృషీకేశః -

(సంతోషమును కలిగించుటకు కారణమైన కేశములు - కిరణములు - గలవాడు).

  1. యస్య వా సూర్యరూపస్య చంద్రరూపస్య చ జగత్ప్రీతి కరా హృష్టాః కేశాః రస్మయః సహృషేకేశః -

(సూర్యుని రూపముగాను, చంద్రుని రూపముగాను ఉండి జగత్తుకు ప్రీతి (సంతోషము) కలిగించు కేశములు (కాంతులు, కిరణములు) కలవాడు).

  1. “అగ్నిష్టో మాద్యంతర్యామితయా జగద్ధర్షణాదేః హృషే కేశః - కేశత్వంతు అంశూనాం తన్నియ తత్వాదేః” (శ్రీ ఆనందతీర్థః)

(అగ్నిష్టోమము మొదలగు వాటిలో అంతర్యామిగా నుండుటవలన హృషీకేశుడు అని చెప్పబడుచున్నాడు - కేశములు అనగా కిరణములు).

  1. సూర్యాచంద్రమసౌ శశ్వదంశుభిః కేశ సంజ్ఞితైః |

బోధయన్ స్వావయంశ్చైవ జగదుత్తిష్టతే పృధక్ |

బోధనాత్ స్వసవాచ్చైవ జగతో హర్షణం భవేత్ |

అగ్నిష్టోమ కృతైరేవం కర్మభిః, పాండునందన |

హృషీకేశో మహీశానో వరదో లోకపావనః ||. (మోక్షధర్మము)

Transliteration
  1. hṛṣīkāṇīṃdriyāṇyā hustēṣāmīśō yatō bhavān |

hṛṣī kēśasta tō viṣṇō khyātō dēvēṣu kēśava ||. (mahābhārataṃ)

(hṛṣīkamulanagā iṃdriyamulu - iṃdriyamulaku īśvaruḍu kanuka hṛṣīkēśuḍu ani śrīmahāviṣṇuvu ceppabaḍucunāḍu).

  1. “iṃdriyāṇi yasya daśē vartiṃtē sa paramātmā hṛṣīkēśaḥ” (śrīśaṃkaraḥ)

(iṃdriyamulanu tana vaśamaṃdu - tana svādhīnamulō - nuṃcukoninavāḍu - paramātma).

  1. sarvēṃdriya niyaṃtā; sarvēṃdriya niyāmakaḥ.

(iṃdriyamulanniṃṭinī niyamiṃcuvāḍu).

  1. sarvēṃdriya pravartakatvēna aṃtaryāmī –

(iṃdriyamulanniṃṭinī patyavartiṃpacēyuvāḍaguṭacēta aṃtaryāmi.)

  1. hṛṣīkāṇāṃ viṣayēṃdriyāṇaṃ īśaḥ -

(viṣayēṃdriyamulaku adhipati).

  1. “iṃdriya pravartakatvēna sarvāṃtaḥkaraṇa vṛttijñaḥ”- (śrīmadhusūdhanaḥ)

(iṃdriyamulanu pravartiṃpacēyuvāḍu kanuka aṃdaṟi aṃtaḥkaraṇavṛttulanu telisinavāḍu)

  1. sarvēṣāmiṃdriyāṇāṃ pravartakatvēna paracittābhijñaḥ (śrīnīlakaṃthavyākhyā).

(iṃdriyamulanniṃṭinī pravartiṃpacēyuvāḍaguṭacēta itarula manassunu telisinavāḍu).

  1. sarvēṣāṃ nigūḍhābhi prāyajñaḥ -

(aṃdaṟiyokka gūḍhamaina abhiprāyamulanu telisinavāḍu - aṃtaryāmiyai yuṃḍuṭavalana)

  1. “hṛṣīkāṇi iṃdriyāṇi, tēṣāṃ īśaḥ, kṣētrajña rūpabhāk” (śrīśaṃkaraḥ)

(iṃdriyamulaku īśvaruḍu - īśanaśāli - kṣētrajñuḍu. kṣētramu anagā śarīramu - iṃdriyamulavṛttulatō kūḍa śarīraviṣayamai bāguga telisinavāḍu).

  1. aṃtaryāmi. (anniṃṭilōpala saṃcariṃcuvāḍu).

  2. “va. sakala kāryahētuvayyu aṃtaḥkaraṇa pravartakatvaṃbu valana hṛṣīkēśuṃḍavayyunu”. (śrīmadāṃdhramahābhāgavatamu - 10 - pū.bhā. - 684).

  3. karaṇapravartikaḥ sarvēṃdriya pravartikaḥ -

(karaṇamulanagā iṃdriyamulu - iṃdriyamulanniṃṭinī vāṭi vāṭi vṛttulaṃdu - panulaṃdu pravartiṃpacēyuvāḍu).

  1. sarvēṃdriyādhiṣṭhāna caitanyaṃ -

(iṃdriyamulanniṃṭinī adhiṣṭiṃciyuṃḍu yuṃḍu caitanyamu - cētanatva śakti).

  1. “puruṣārthō payukta jñānakriyāśakti prērakatvēna iṃdriyāṇāṃ īśatvaṃ -” (śrījayatīrthamuni)

(puruṣārthamulanu sādhiṃcuṭaku upayōgiṃcu jñāna kriyāśaktulanu prērēpiṃcuvāḍu kanuka iṃdriyamulaku īśvaruḍainavāḍu).

  1. hṛṣyō harṣa hētavaḥ kēśāḥ asya iti hṛṣīkēśaḥ -

(saṃtōṣamunu kaligiṃcuṭaku kāraṇamaina kēśamulu - kiraṇamulu - galavāḍu).

  1. yasya vā sūryarūpasya caṃdrarūpasya ca jagatprīti karā hṛṣṭāḥ kēśāḥ rasmayaḥ sahṛṣēkēśaḥ -

(sūryuni rūpamugānu, caṃdruni rūpamugānu uṃḍi jagattuku prīti (saṃtōṣamu) kaligiṃcu kēśamulu (kāṃtulu, kiraṇamulu) kalavāḍu).

  1. “agniṣṭō mādyaṃtaryāmitayā jagaddharṣaṇādēḥ hṛṣē kēśaḥ - kēśatvaṃtu aṃśūnāṃ tanniya tatvādēḥ” (śrī ānaṃdatīrthaḥ)

(agniṣṭōmamu modalagu vāṭilō aṃtaryāmigā nuṃḍuṭavalana hṛṣīkēśuḍu ani ceppabaḍucunnāḍu - kēśamulu anagā kiraṇamulu).

  1. sūryācaṃdramasau śaśvadaṃśubhiḥ kēśa saṃjñitaiḥ |

bōdhayan svāvayaṃścaiva jagaduttiṣṭatē pṛdhak |

bōdhanāt svasavāccaiva jagatō harṣaṇaṃ bhavēt |

agniṣṭōma kṛtairēvaṃ karmabhiḥ, pāṃḍunaṃdana |

hṛṣīkēśō mahīśānō varadō lōkapāvanaḥ ||. (mōkṣadharmamu)

English

English translation not yet available for this entry. Let us know if you'd like to help.